Zostało już 59 dni do październikowego referendum w Albercie, które ma dać rządowi tej prowincji mandat i wytyczne do podjęcia działań w kilku kluczowych kwestiach dotyczących mieszkańców Alberty. Każdy wyborca otrzyma kartę do głosowania z 10 pytaniami, oznaczonymi osobnymi numerami i kolorami.
Pierwsze z nich to pytanie nr 10, prawdopodobnie najważniejsze, w którym mieszkańcy Alberty zostaną poproszeni o podjęcie decyzji: albo pogodzić się z obecnym stanem relacji z rządem federalnym, albo wszcząć proces prawny mający na celu uzyskanie prawa do przeprowadzenia referendum w sprawie suwerenności.
Pierwotne pytanie zawarte w petycji w ramach inicjatywy obywatelskiej nr 2025-CIP-10: „Czy zgadzasz się, że prowincja Alberta powinna przestać być częścią Kanady i stać się niepodległym państwem?”, zostało zmodyfikowane przez administrację Danielle Smith i połączone z pytaniem zawartym w petycji „Forever Canada” nr 2025-CIP-04: „Czy zgadzasz się, że Alberta powinna pozostać w Kanadzie?”.
Dziesiąte pytanie nie polega zatem na udzieleniu odpowiedzi „TAK” lub „NIE”, lecz stanowi opcję zwrócenia się do rządu o zniesienie ograniczeń w zakresie prawa mieszkańców Alberty do zadania tego pytania lub o podjęcie działań politycznych mających na celu obejście orzeczenia sądu, które uniemożliwia mieszkańcom Alberty przeprowadzenie głosowania w sprawie niepodległości.
Quebec dwukrotnie przeprowadził głosowanie zgodnie z obowiązującym prawem – dlaczego więc Albercie miałoby się odmawiać określonego procesu demokratycznego?
Ponadto błędne jest powszechne przekonanie, że dziesiąte pytanie dotyczy odłączenia się. W rzeczywistości jest to apel do rządu o wszczęcie procedury mającej na celu zapewnienie nam takiego samego traktowania jak innym prowincjom, w tym przypadku na wzór Quebecu.
Głosowanie za przyznaniem Albercie prawa do zadania tego pytania stanowi mandat dla obecnego rządu do domagania się równego traktowania ze strony władz federalnych. Nie daje to mandatu do dążenia do niepodległości, ale stanowi uzasadniony, silniejszy atut w negocjacjach z Ottawą, poparty głosem społeczeństwa.
Ruch separatystyczny rozpoczął się w latach 70., kiedy rząd liberalny narzucił Narodowy Program Energetyczny. Od dziesięcioleci Alberta przoduje pod względem wkładu w rozwój Kanady, ale – podobnie jak inne prowincje zachodnie – nie jest sprawiedliwie reprezentowana ani w Izbie Reprezentantów, ani w Senacie. Osiągnięcie sprawiedliwego traktowania mogłoby ugasić ogień separatyzmu, a większość mieszkańców Alberty i innych prowincji mogłaby żyć w środowisku gospodarczej i kulturowej symbiozy.
Nie ma żadnej gwarancji co do tego, w jaki sposób rząd będzie sprawował władzę w ramach otrzymanego mandatu, ani w jakim stopniu będzie w stanie negocjować z rządem federalnym. Przeprowadzone wcześniej, za kadencji Jasona Kenny’ego jako premiera Alberty, referendum w sprawie transferów wyrównawczych, które uzyskało poparcie ponad 60% głosujących, nie przyniosło Albercie żadnych pozytywnych zmian w stosunkach z federacją.
Należy podkreślić, że partia UCP oficjalnie nie opowiada się za niepodległością ani secesją od Kanady, ale desperacko stara się negocjować z federalnymi liberałami na rzecz rozwoju gospodarczego Alberty.
Ze względu na federalne wymagania, takie jak warunki dotyczące wychwytywania dwutlenku węgla i inne polityki ESG, trudno jest przyciągnąć inwestorów korporacyjnych, co skutkuje obciążeniem podatników koniecznością inwestowania i ponoszenia strat.
Rurociąg Trans Mountain stanowi dobry przykład projektu zarządzanego przez rząd, który zamiast zostać sfinansowany i zbudowany przez inwestorów prywatnych za 5 mld dolarów, został wykupiony przez rząd Trudeau, a kilka lat później jego koszt wzrósł do 34 mld dolarów z powodu federalnych regulacji i niekompetentnego zarządzania.
Podsumowując pytanie nr 10 w referendum: wybór opcji 1 oznacza głosowanie za utrzymaniem status quo, brakiem poprawy stosunków z władzami federalnymi i być może prawnym uniemożliwieniem przyszłych demokratycznych głosowań.
Z drugiej strony, wybór opcji 2 jest niczym prośba o lepsze miejsce przy federalnym stole. Nie chodzi tu o odłączenie się. Chodzi o siłę przetargową w negocjacjach. Można kochać Kanadę i jednocześnie domagać się od niej więcej.
Poniższe 9 pytań dotyczy polityki prowincji i zostało zgłoszonych przez członków partii UCP oraz w ramach licznych konsultacji społecznych, w tym ankiet publicznych. Pytania 1–5 dotyczą kontroli emigracji i egzekwowania przywilejów związanych z obywatelstwem. Pytania 6–9 dotyczą stosunków z rządem federalnym.
1. Czy popierasz przejęcie przez rząd Alberty większej kontroli nad imigracją w celu ograniczenia napływu imigrantów do bardziej zrównoważonego poziomu, nadania priorytetu migracji ekonomicznej oraz zapewnienia mieszkańcom Alberty pierwszeństwa w dostępie do nowych możliwości zatrudnienia?
2. Czy popierasz wprowadzenie przez rząd Alberty ustawy nakazującej, by wyłącznie obywatele Kanady, stały mieszkańcy oraz osoby posiadające status imigracyjny zatwierdzony przez prowincję Alberta kwalifikowały się do programów finansowanych przez prowincję, takich jak opieka zdrowotna, edukacja i inne usługi socjalne?
3. Zakładając, że wszyscy obywatele Kanady i stały mieszkańcy będą nadal kwalifikować się do programów pomocy społecznej tak jak obecnie, czy popierasz wprowadzenie przez rząd Alberty ustawy wymagającej, aby wszystkie osoby o niestałym statusie imigracyjnym mieszkały w Albercie przez co najmniej 12 miesięcy, zanim będą mogły kwalifikować się do jakichkolwiek programów pomocy społecznej finansowanych przez prowincję?
4. Zakładając, że wszyscy obywatele Kanady i stały mieszkańcy będą nadal kwalifikować się do korzystania z publicznej opieki zdrowotnej i edukacji tak jak obecnie, czy popierasz pomysł, aby rząd Alberty pobierał rozsądną opłatę lub składkę od osób o niestałym statusie imigracyjnym mieszkających w Albercie za korzystanie przez nich i ich rodziny z systemów opieki zdrowotnej i edukacji?
5. Czy popierasz wprowadzenie przez rząd Alberty ustawy zobowiązującej osoby fizyczne do przedstawienia dowodu obywatelstwa, takiego jak paszport, akt urodzenia lub karta obywatelska, w celu oddania głosu w wyborach prowincjonalnych w Albercie?
6. Czy popierasz, aby rząd Alberty współpracował z rządami innych chętnych prowincji w celu wprowadzenia zmian do konstytucji Kanady, tak aby to rządy prowincji, a nie rząd federalny, wybierały sędziów mianowanych do prowincjonalnych sądów King’s Bench i sądów apelacyjnych?
7. Czy popierasz, aby rząd Alberty współpracował z rządami innych chętnych prowincji w celu wprowadzenia zmian do konstytucji Kanady, mających na celu zniesienie niewybieralnego Senatu federalnego?
8. Czy popierasz, aby rząd Alberty współpracował z rządami innych chętnych prowincji w celu wprowadzenia zmian do konstytucji Kanady, które umożliwiłyby prowincjom rezygnację z programów federalnych naruszających kompetencje prowincji, takich jak opieka zdrowotna, edukacja i usługi socjalne, bez utraty przez daną prowincję jakichkolwiek związanych z tym środków federalnych przeznaczonych na jej programy socjalne?
Do referendum pozostało mniej niż dwa miesiące – to wystarczająco dużo czasu, by zapoznać się ze szczegółami, przemyśleć konsekwencje oraz wszystkie możliwe pozytywne skutki. Przygotuj się na moment, kiedy udasz się do lokalu wyborczego z kartami do głosowania w ręku. I nie zapomnij sprawdzić, czy jesteś wpisany na listę wyborców.
Krzysztof Daun
Calgary 2026-08-21
